السلام عليكم ورحمة الله وبركاته This Blog is Dedicated to the Preservation of Peace, Dignity, and Human Rights and the Dissemination of Knowledge.
Thursday, July 3, 2014
Sunday, April 20, 2014
Analytical Paper
Introduction
In recent times, states in modern
democracies have been having hard times grappling with the loss of revenues
mainly because of limitations placed on them by the federal government or
because of the loss of sales taxes as a result of the proliferation of internet
business. Since the last two decades,
business over the internet has been skyrocketing such that it has become easier
for buyers to conduct business at the convenience of their homes while saving
millions of dollars of sales tax. This modern business venture has had adverse
repercussions on the smooth running of state administrations whose revenues
have been dwindling slowly over the years. Besides property taxes, sales taxes
play an important role in the administration of state governments.
Finding an ideal economic system for a
state confounded by loss of revenue resulting from dwindling internet sales and
federal government limitations can be a daunting task for a novice economist
struggling with economic terminologies and financial understanding. Beginning
with the era of Adam Smith, the man regarded by many economics as the father of
capitalism and modern economics, economists have been struggling to find ideal
government or state taxation system. The manner of taxation applied by states
in the United States
reveal differing economic foundations.
Human search for material affluence and
political independence is what has been accelerating states’ pursuance of economic
stability and encompassing tranquility since the foundations of economics first
evolved and democracy became a global phenomenon worthy of embracing. While
many would come with convincing and differing ideal state taxing system, in
essence, there is no ideal state tax system that is currently unanimously
agreed upon by global economists. The best a state can do is to have a grasp of
taxes that obstruct growth and investment. Taxes on consumption, value-added taxes,
and property taxes such those on immovable property have been found to be the
least harmful to growth and investment while taxation on franchise and
corporate taxation, taxes on business transactions, taxes on personal income
and gross receipts have the hallmarks of having tremendous positive impact on
growth and investment.
There are four principles that are tied to
taxation. The first one is neutrality which entails avoiding penalizing
individuals and businesses on the basis of their income such that the taxpayer
is deprived of the right to luxury. The second one is visibility which denotes
to mean government transparency so that taxpayers have the visibility of
government operations in terms of how taxation is administered. Obscuring the
nature of tax deductions by the government would be unconstitutional as the
citizen has the right to know government tax management and operations. The
third one is fairness which means people should pay taxes with fairness with
the poor and rich each paying according to their means. The fourth principle is
simplicity which simply means an accurate measurement of income which should be
easy to administer.
The City of New York generates revenue from four sources:
Personal income tax, property tax, corporate tax, and general sales tax
(Edgerton, Haughwout, & Rosen, 2004). When states find it impossible to
handle dwindling resources and economic downturn, the best its administrators
can do is to devise plans and techniques such as imposing austerity measures on
expenditure and other revenue generating procedures such as raising taxes on
properties, elevating general tax, and income tax to overcome the downward
economic slide. Because it will be futile for a state to embark on taxing loyal
citizens without making formal arrangements with the public through
consultations, navigating other avenues would produce significant results.
Attracting business conglomerations and
charging reasonable fees would be an important step in securing the necessary
revenue needed for the upkeep of city operations. Cutting state expenditure
through budgetary cuts could save states struggling with withering economies. The
misuse of funds by state officials and mushrooming of shadowy programs often
lead to financial discrepancies that may be harmful to state financial
resources. Raising other taxes other than sales tax could be beneficial for any
state since revenue generated from taxes can be applied to social programs and
other public goods and services that demand immediate resuscitation.
A thorough auditing of all state income
from taxation will have to be thoroughly scrutinized and document in government
ledgers. Having a means and ways committee and employing an appropriation
committee could be an added advantage since it will be helpful for the state to
overcome the horrors of misappropriation of funds. The execution of a state’s
budget can be positively maintained if preventive controls are enforced, when
therapeutic or diagnostic process is executed, and feedback controls such as
making corrections to the budget through the performance of constant budget
preparations and reviews (Mikesell, 2011). Executing a dynamic tax collection
system and employing well experienced taxmen to manage the tax system will
undoubtedly enhance economic growth and help deter embezzlement.
Penalizing tax evaders sends a clear
signal to the rest of society that may be tempted to swindle the state of its
hard-earned revenues. According to Hyman (2011), when people appear to change
behavior with the intention of avoiding tax liability they are engaging in tax
avoidance while tax evasion is mainly not complying with existing tax laws and
failing to pay due taxes. Internet sales have been skyrocketing in recent years
and with the death of Marketplace Fairness Act followed by other bipartisan
support may bring in new regulatory measures to boost internet sales tax
collection by states.
The Market Fairness Act which is expected
to be resuscitated as soon as legislation is passed will allow states to
collect internet sales tax from web-based business transactions. Fear of
impeding interstate commerce has been the cause of the 1967 and 1992 U.S.
Supreme Court Decisions that shielded state sales tax collection (Klein, 2013).
What has become known as e-commerce in the U.S. has transformed into a
gigantic business a force to reckon with and a venture that has the power to
penetrate any region. The consumer should be responsible for the payment
internet sales to the state. Many U.S. states are reporting billions
of dollars loss of sales tax to the internet and there is little chance these
lost monies will be recovered from consumers and internet businesses as long
the Supreme Court ruling remains defunct. Despite being dead for over a decade,
internet sales tax legislation is expected to be revived soon.
States have many ways of garnering
alternative taxes. One example is the lottery tax which could be helpful for
states to cover unconventional expenses in the absence of the sales tax.
Lottery taxation, according to Oana (2006), is gaining ground in countries such
as Romania
where there is a plan to tax lottery companies a 10% levy for financing social
assistance programs. Even Casino owners are also not exempt from this venture
imposed by the government of Romania .
Alternative state taxation, according to Mikesell (2011), in case of economic
strangulation, include state lotteries and liquor stores that are
government-owned utilities and often fall under fiscal monopoly.
Another way for government to generate
revenue is through user charges that benefit specific individuals as they are
voluntarily purchased from the state. Also, user fees through the sale of
licenses help states generate revenue. States can generate revenue from
charging the public for the multifarious services it provides or allows to
operate. This includes fees charged for operating massage parlors, motor
vehicle operation, and hunting licenses. Such licenses have expiration dates
thereafter making business operations illegal until the license is renewed and fees
paid fully. There are restrictions often placed on local governments by states
depending on how much revenue they can generate on their own. State corporate
licenses generated a staggering $10 billion in 2008 (Mikesell, 2011). States
enjoy significant financial incentives generated from the sale of vehicle. In
that same year, according to Mikesell (2011), states generated $49 billion from
the sale of general sale of licenses.
User charges, according to Mikesell
(2011), have four advantages that include allowing users to demand or register
for public service, dramatically improving financing equity for select
services, improvement of operating efficiency, and finally, user charges can
make dramatic improvement cost-and-price signals for the private market. User
charges allow consumers to demand efficiency and equity. However, there are
limitations to user charges since non-payers are excludable for the services
provided through the user charge. Beneficiaries are not allowed to pay for user
charges if the service provided has welfare elements in it. The revenue
collected from user charges may be questionable if the charges are
substantially beyond the reach of the disadvantaged. Public resentment of
exorbitant charges may be cause for alarm and lead to political involvement.
The operation of liquor stores is somehow
a different method of monopoly and is evident in seventeen states. It is a
distinct monopoly because the liquor sold by these states is distilled in state
owned stores. Many states benefit from the proliferation of gambling
enterprises. According to Mikesell (2011), as of 2007, total gross revenue from
gambling had a gross total of $92.2 billion. Despite the possible moral and
social concerns the industry may have on society and despite being a politically
vulnerable enterprise, states generation of revenue to the tune of billions of
dollars from gambling enterprises must not be taken lightly.
With state collection of casino revenue
retarded by private management decision making, in general, casinos businesses
are the cause of market downfalls such as the famous horse and greyhound
racetracks that have been running empty in modern times. Government-operated
off-track betting have been generous to state coffers in the past though there
have been substantial drop in universal revenue collection in recent times due
to the failure of the enterprise to spread to all corners of the nation. Currently,
this formal betting enterprise is restricted to the northeast quadrant only and
there is the need to have it spread all over and make it encompassing in the
future (Mikesell, 2011).
States have the power to lease large
tracts of land for many years and generate income from the holding of a
property through leases. Leasing property to the public brings a sense of
interdependence and mutual relationships that last for long periods of time as
longs as the lessee and the leaser agree on certain formalities. In some
instances, leases could last as long as ninety-nine years. Leasing has been a
significant business venture and a form of contacting where the follow of
revenue is continuous for certain duration. Leases come in various forms as
they could be developed properties, warehouses, hangars, cultivable farms, and
among other things, industrial machinery and permanent structures that the
lessee could use for a business of choice.
Conclusion
States continue to loss unconfirmed
billions of dollars through internet sales and taking away sales tax would
place a heavy burden on the operation of state administrations. Because there
is no agreed upon ideal system of taxation, the best opinion would be to devise
ways to keep the current sales tax formality in place and further introduce
legislation that would allow states to collect internet taxation. Placing
further burden on states would jeopardize their efficient delivery of public
goods and services.
References
Edgerton, J., Haughwout, A.F.
& Rosen, R. (2004). Revenue implications of New York City ’s tax system. Current Issues in Economics and Finance,
10(4). Retrieved from http://www.newyorkfed.org/research/current_issues/
Hyman, DN. (2011).
Public finance: A contemporary
application of theory to policy (10th ed.). Mason , OH :
South-Western, Cengage Learning.
Klein, K.E.
(2013). Internet retailer vs. retailer in internet sales tax push. Retrieved
from http://www.businessweek.com/articles/2013-01-10/its-retailer-vs-dot-retailer-in-internet-sales-tax-push
Mikesell, J.L. (2011). Fiscal administration: Analysis and
applications for the public sector (8th ed). Boston ,
MA : Wadsworth
Cengage Learning.
Oana,
D. (2006). Lottery again must pay 10 percent social assistance tax. Knight
Ridder Tribune Business News, Retrieved from
http://ezp.waldenulibrary.org/login?url=http://search.proquest.com.ezp.waldenulibrary.org/docview/465493733?accountid=14872
Friday, December 6, 2013
Nomination of American Justices
Nomination of American justices, as recounted by
history, has been shrouded in political obscurantisms for over 200 hundred
years stretching back to the creation of the great American nation. The
American judicial system has become a victim of political exploitation
depending on who is holding the reins of power in a nation divided along
members having differing ideological thoughts and processes. Whenever there is
a vacancy, the nomination of a justice to a bench depends on the political leaning
of the prospective judge-applicant, his or her uprightness, professionalism,
judicial disposition, philosophical thoughts, and level of expertise in
constitutional law (Gerhardt, 1992). The most contentious judicial nomination
in American judicial history was when Justice Clarence Thomas was nominated by
President Bush and confirmed by the Senate as an associate judge of the Supreme
Court of the United States
resulting in widespread outcry that almost led to paralysis of judicial
discussions. The president was empowered by the ‘Appointments Clause’ that
allowed him to make the right choice in selecting Justice Thomas with the
recommendation and approval of the Senate.
President Eisenhower who was a Republican nominated
the highly influential William Brennan of New Jersey as an Associate Judge of the
Supreme Court (Gerhardt, 1992) despite Brennan being a Democrat. Also nominated
by Eisenhower were Justices Potter Stewart and John Harlan who were both strong
supporters of the Republican Party. Eisenhower did so with the blessings of a
Senate controlled by majority Democrats (Gerhardt, 1992). Partisan politics can
be dangerous especially when it comes to the nomination and confirmation of
Justices. Often, there evolve ideological divergences, political differences,
and racial divisions when selecting justices.
References
Dimino, M.R. (2005). The worst way of selecting
judges-except all the others that have been tried. Northern
Kentucky Law Review, Vol. 32:2.
Gerhardt, M.J. (1992). Divided justice: A commentary
on the nomination and confirmation of Justice Thomas. Faculty Publications, Paper
979.
Voter Motivation
Voter motivation which is an act of pulling electors to a
cause from a micro to a macro level so they can cast their votes still remains an
essential factor in contemporary democratic elections. Understanding the
philosophy of voter motivation to garner victory can be a vital tool and a way
of triumphing over political opponents. In present-day American elections, parties
compete to attract as many voters as they can by using all sorts of tactics at
their disposal. Cases of voters turned away for failing to furnish birth
certificates, identity cards, and other documents demanded by officials manning
election stations in various parts of the U.S, pop up in the media now and then
to arouse public opinion. Turning away eligible voters challenges the concept
of direct democratic participation. Election irregularities are common in
almost every democracy mainly due to humankind’s irrationality and hostile
responses become part of the ordinary citizens’ ways of voicing political discontent.
Some form of racial prejudice surfaced among black and white voters in the
presidential election of 2008 when the Republican Party fielded political heavyweight
John McCain against the youthful politician and challenger Barack Obama of the
Democratic Party such that former president Jimmy Carter, in the glare of the
media, came in support of Obama (Paine et al, 2010).
One tactical measure to enhance voter turnout would be encouraging
voters to come to the polling stations to cast their ballots. Libertarian
paternalism is famous for its self-conscious influencing application that is known
as “Nudge” where attempts are made to move people to a certain direction that elevates
their living standards without promises of economic incentives attached. In
such cases, what is essential for the voter is not concern for party
arrangements but concern for policy results (Kedar, 2005). Another important
means would be boosting voter education so that people can have understanding
of how the electoral systems work. Broad experimental literature is available that
document how the ordinary American citizen is ignorant of the policies and the politicians
that shape the nation. According to Kaplan (2008), though not an aberration,
the number of Americans having significant knowledge of politics is alarmingly low
and below the level required for an advanced democracy such as the U.S.
Political science scholars, borrowing a leaf from the
application of bargaining theory, often cite the need for the allocation of
distributable goods and resources and the examination of institutional designs
as factors that alter voter behavior (Kedar, 2005). To the contrary, other
political scientists reference proximity theory which is voter endorsement of
the candidate sharing similar political views. Regardless of which theory is
right, one major aspect that voters put into consideration when voting for a
particular candidate, is the state of the economy. According to Hudson (2010), creating
better voting procedures has been shown to increase voter turnout. People often
vote according to their social and economic statuses. Improved voter turnout
can be realized through civic engagement and through empowering citizens to
have a say in political discourses. A reduction in adherence to class prejudice
and lessening all sorts of barriers that restrict voter involvement should be
top priorities for congressional leaders if they are to receive the trust and
support of their constituents. Advancing mobile and internet democracy could
also be used to eliminate political misconceptions and allow for the retention
of diminishing party loyalty.
References
Caplan, B. (2008). Majorities against utility: Implications
of the failure of the Miracle of Aggregation. Department of Economics, Center
for Study of Public Choice, and Mercatus
Center : Fairfax ,
VA : George
Mason University .
Kedar, O. (2005). How voters work around institutions:
Policy balancing in staggered elections. Electoral Studies, Ann
Arbor : University
of Michigan . Retrieved
from http://pluto.mscc.huji.ac.il/~okedar/files/ES-06.pdf
Payne, B.K., Krosnick, J.S., Pasek, J., Lelkes, Akhtar, O.
& Tompson, T. (2010). Implicit and explicit prejudice in the 2008 American
presidential election. Journal of Experimental Social Psychology, 46,
367–374.
Friday, August 30, 2013
Labo Kala Daran
W/Q Aadan Makiina
Waa xilli waaberi ah carruurtiina wey
baahanyihiin. Hooyadood Mama Mwikali waxaa la soo dersay xaalad adag maadaama
aysan faraha ku hayn wax raashiin ah oo ay ilmaha dabka u saarto. Yar iyo
weynba waxay ku dhawaaqayeen, “Mama ee tunataka chakula” (hooyooy cuntaan
rabnaa). Odeyga ay wada noolyihiin oo la yidhaahdo Kioko ayaa isla xilligaasi shaqo isu diyaarinayey. “Kioko ee”, ayey
ugu yeedhay Mwikali odeygeeda. “Ee” ayuu ugu jawaabay xaaskiisa. “Naata ee” (see
tahay ama iska warran) intay ku salaantay ayuu ugu jawaabay “nekuseo muno”
(waan fiicanahay).
Mwikali waxay u sheegtay ninkeeda in ilmaha aan dab
loo shidin oo gaajo baahsan ay guriga ka jidho. Wuxuu u sheegay Mwikali bal in
ay digsi biyo ku shubto dabadeedna ay dabka saarto illeyn wuxuu soo indho
indheynayaa xaafadda Eastleigh oo ay Soomaalida ku badantahay. Intuu si degedeg
ah u labistay ayuu aaday saldhigii booliska kana soo qaatay qori cabbeysan oo
G3 ah. Asagoo ay la socdaan labo askari oo saaxiibadiisa ah ayey xaafaddii
Easteleigh dalag yidhaahdeen oo galeen.
Odey Xandulle waaga ayaa asagana ugu baryey xaafadda
Eastleigh. Xaaskiisa Muxubo oo saalaaddii subax ay wada tukadeen ayaa usheegtay
in caarruurtu gaajeysanyihiin. Wuxuu ku yidhi xaaskiisa, “bal digsi biyo ku
shuboo dabka saar waxaan noo raadinayaa shaxaade”. Halkii buu ka shiraacday
wuxuuna cagta saaray waddo gashoxaafadda Islii (Eastleigh) ee Soomaalida caan kutahay magaalada Neyroobi. Wuxuu guriga kaga soo tegay xoogaa
qaad ah oo uu xaleyto kasoo shaxaaday saaxiibadiisa. Qaadkuna kuma filleyn
sigaarna maba uusan haaysan. Sida keliya maalinkaasi uu ku murqaami lahaa waa
isagoo raadsada xoogaa shaxaad ah.
Kioko oo ay saaxibadiisa la socdaan iyo odey
Xandulle ayaa ku kulmay meel goolad ah. “Wee Waryaa simama” (waryaa istaag),
ayaa la amray Odey Xandulle oo argagaxsan. “Balo, waar maxay ahaayeen waxu”,
intuu yidhi ayuu socodka joojiyay. “Lete kipande” (keen waraaqahaaga aqoonsiga)
ayaa isla markiiba la amray. Kaar aqoonsi ah oo sharciyeysan intuu jebadda kala
soo baxay ayuu udhiibay Kioko. “Hii ni fake (kani waa faalso), twende station
(inakeen saldhiga), nitakufunga” (waan ku xirayaa), ayaa lagu yidhi Odey
Xanduulle oo ay xaajadu ku xumaatay. Nasiib wanaag, Odey Xandulle wuxuu meel
dheer ka arkay Odey Magan Qadiid oo in muddo ah ay saaxiibo ahaayeen. Wuu
udhawaaqay. Odey Xandulle intuu afka furtay buu ku qaayliyay, “waar Magaanoow
isoo gaadh”. Wax yar kadib Magan Qadiid baa kasoo dul dhacay halkii lagu
buuqsanaa. “Waar ina adeeroow 1,000 shilin ideemi anaa dib kaa siinayaaye”, ayuu
Odey Xandulle ku calaacalay saaxiibkiis Magan Qadiid. Magan Qadiid intuu jeebka
gacanta gelshay ayuu kasoo saaray 1,000 kii shilin ee saaxiibkiis ka amaahday.
Odey Xandulle wuxuu Kioko farta ka saaray 500
shilin sidii ayuuna xorriyaddiisa ku helay maalinkaasi. Asagoo dheg la qabto
lahayn ayuu Odey Xandulle ku laabtay gurigiisi. 200 shilin buu udhiibay
xaaskiisi. Isla markiiba waxaa lasoo gaday raashiin. Carruurtii gaajeysneyd
maalinkaasi waa ay dhergeen. Odey Xandulle 300 shilin ee u soo hadhay buu ku
iibsaday xoogaa qaad ah iyo sigaarkii uu ku dhuuqi lahaa.
Askerigii Kioko ahaana wuxuu iska fasaxay
saaxiibasiisa oo wuxuu markiiba aaday gurigiisa. Dherigii dabka la saaray
markuu kasoo hayaamay gurigiisa ayaa la cabbeeyay oo loo helay raashiin ay
quutaan carruurtiisa iyo xaaskiisa intaba. Guud ahaan Kioko wuxuu asagana
xaaskiisa udhiibay lacag dhan 200 shilin oo Kinyaati ah. Lacagtii kale ee usoo
hadhay wuxuu la aaday goobaha khamriga nooca Chang’aa la yidhaahdo lagu cabbo.
Odey Xandulle iyo askeri Kioko dhibkii waa ka haaday maalinkaasi oo waxaa u
dambeeyay murqaan iyo damaashaad
Sunday, August 25, 2013
Cagaha Mise Wejiga?
Wadaad baa beri wuxuu raacay diyaarad. Wakhtigii
salaada markii la gaadhay ayuu galay musqusha sifa uu u weyso qaato. Maadaama
musqulaha diyaadaha ay yaryar yihiin, dantu waxay ku qasabtay in uu albaabka
musqusha furo sifa uu cagaha u saarto saxanka wejiga lagu dhaqdo ee loo yaqaan
'sink'-iga. Gabadh ka dhex shaqeyneysay diyaaradda ayaa soo agmartay oo aragtay
ficilka wadaadka waxayna u sheegaty in uusan cagaha saarin saxanka maadaama ay
cagahiisa wasakh yihiin. Wadaadkii ayaa wuxuu gabadhii weydiiyay: "Imisaa
jeer ayaad wejigaaga dhaqdaa maalin walba?" Waxay ugu jawaabtay, "Hal
ama labo jeer". Wadaadkii wuxuu hadalkiisa kusoo gunaanaday oo uu ku yidhi
gabadhii, "Maalin walba waxaan cagahayga dhaqaa shan jeer".
"Sidaasi awgeed, cagahayga ayaa ka nadiifsan wejigaaga".
Caqlileey Reer Banii Israa'iil ah
Sida uu soo weriyey Muxamad bin
Kacab, waxaa beri jiri jirey wadaad reer Banii Israa’iil oo ahaa nin caqli
badan isla markaana ahaa caalim looga dambeeyay garashada cilmiga diiniga iyo
maadda. Wadaadkan Reer Banii Iraa’iil
ayaa xaaskiisa oo aad iyo aad uu ujeclaa si lama filaan ah ugeeriyootay. Murugo
iyo ciil darteed ayuu goostay inuu albaabada xidho oo dib dambe uusan la
haasaawin dadkii magaalada ay qaraabada iyo saaxiibada ahaayeen.
Haweeney Reer Banii Israa’iil ah
ayaa maqashay murugada wadaadka haysata waxeyna go’aansatay in ay ugu tagto
hooygiisa oo ay soo ogaato. Markay gurigii wadaadka tagtay ayey ka codsatay
dadkii waardiyeynaayey bal in loo ogolaado iney la kulanto wadaadka sifa ay
uweydiiso hal mas’aalo. Kadib markey ogolaansho weydiisatay dad waardiyeynaaye,
ayey iska fadhiistay albaabka geeskiisa. Nin waardiye ahaa ayaa wadaadka ugalay
una soo sheegay in qof dumar oo marti ah ay debedda u fadhido. Wuxuu faray in
lasoo fasaxo waana la fasaxay oo wey ugashay.
Salaan kadib, waxay wadaadkii
weydiisay su’aasha ah: “Waxaa jiraa dahab aan kasoo amaahday deriskeyga waana
kan aan hadda xidhnahay. Dahabkan muddo dheer ayaan haaystay. Qoftii iska lahayd dahabkan
hadda waxay soo dirsatay qof kale oo waxay dooneysaa in aan dahabkeeda ugu sii
dhiibo ta lasoo dirsaday. Ee su’aasha aan doonayo in aan ku weydiiyo ayaa waxay
tahay: “Ma iska dhiibaa oo ma u celiyaa”? Wadaadkii ayaa wuxuu ugu jawaabay,
“haa, waa inaad iska dhiibtaa ood u celisaa illeyn waa amaahe”. Waxay ugu
jawaabtay, “sideen ku celin karaa dahab aan intaasi oo sannadood xidhnaa”?.
Wadaadkii ayaa wuxuu ku wargeliyay, “in kalgacal iyo wanaag loo muujiyay oo ay
mudantahay in qoftii sidaasi kuugu naxariistay aad tixgeliso oo aad u celiso
wexeeda”.
Markuu wadaadkii jawaabihii
udhammeeyay, ayey ku tidhi, “Allaah hakuu naxariisto”. Waxay wadaadka weydiisay
waxa uu sidaas ula murugoonaayo. Waxayna usii raacisay, “ninyahaw Ilaahey wuxuu
ku ammaahiyay xaaskaaga wuuna kaa qaaday illeyn asagaa leh oo abuurtay naf walba”.
Mar allaale markey hadaladaasi dhegihiisa ku dhaceen ayuu ogaaday in uu
qaldanaa.
Damaashaadkii Dharka
Beri ayaa waxaa jiray nin la
odhan jiray Sheekh Sacdi kaasoo ahaa gabyaa kunoolaa magaalada Shiraas (Shiraz)
ee hadda katirsan gobolka Fars ee waddanka Iiraan. Inksatoo abtirsiinyadiisu
aheyd Abuu Muxammad Muslix al-Diin bin Cabdalla Shiraasi, haddana marka lasoo
gaabiyo magaca loogu yeeri jiray ayaa ahaa Sacdi Shiraasi. Aabbihii wuxuu
dhintay asagoo saqiir ah. Kadib marki imberedooriyaddii la odhan jiray Moongol
(Mongol) burburiyeen xukunkii Islaamiga ee baaxadda weynaa ee la odhan jiray Khawaarismi,
ayuu Sheekh Sacdi bilaabay socdal dheer kaasoo uu ku maray dhulalka ay kamid
yihiin Anatooliya (Turkiga), Sindi (Bakistaan), Ciraaq, Suuriya, Masar, iyo
gobollo kale oo badan. Sheekh Sucdi wuxuu tegey magaalooyinka barakeysan ee
Makkah, Madiina, iyo Beytul Quddus wuuna xajiyay.
Sida dadka kale ee
falsafistayaasha iyo gabyaasha lagu yaqaan, Sheekh Sacdi wuxuu ahaa qof caadi
ah oo aan maal badan lahayn. Maalin ayaa nin magaalada magac dheer ku lahaa oo
ahaa maalqabeen martiqaadey Sheekh Sacdi iyo dad kaloo farabadan. Martiqaadkana
wuxuu ahaa mid loogu dabbaaldegayey maalqabeenka gabadhiisa oo la guursanayey.
Sheekh Sacdi wuu aqbalay martiqaadkii asagoon wax diidmo ah muujin.
Maalinka uu dhacayey damaashaadka
arooska gabadha, ayaa aabbaheeda iyo dad kaloo gacan siinayey raxan raxan u
tubnaayeen albaabka laga soo galo guriga xafladda. Dadka la martiqaaday ayey
soo dhoweynayeen una sii gubnayeen qolka laga cunteeyo. Tijaariinta iyo dadkii
ugu magac dheeraa magaalada Shiraas ayaa uga soo qeybgalay arooska si aan caadi
ahayn. Cid walba oo aragtay xafladda wey la yaabtay dhaqalaha ku baxay iyo sida
loo agaasimay intaba. Martidii oo isugu jiray rag iyo dumar, waayeel iyo
carruur ayaa mid waliba wuxuu maalinkaasi soo xidhay dharka ugu quruxda badnaa.
Dumarka waxay soo xaadireen
ayagoo ku labisan dharka xariirta ah isla markaana gacmaha, qoorta, iyo
lugahana ay ka lushaan dahab, dheeman, iyo luul la xardhay. Carrurtiina waxaa
loo soo xidhay kuulal dhaldhalaalaya. Raguna waxay ku soo labisteen dharkii ugu
qaalisanaa geyigaa xilligaasi. Barafuuno iyo wax walba oo la isku carfiyo ayaa
laysku soo shushubay intaanan xafladda la tegin. Sheekh Sacdi wuxuu xafladda
lasoo galay dhar aan sidaa indhaha usoo jiidan oo aan bilic fiican lahayn.
Sheekh Sacdi wuxuu istaagay meel
xooga ka yara durugsan albaabkii laga soo gelayey wax dheg jalaq usiisayna ma
uusan arag. Wuxuu islahaa waa laguu immaanayaa oo gacanta ayaa lagu qabanayaa
sida dadka tijaariinta ee qaddarinta mudan loo soo dhoweynayey oo kale. Xitaa
ninkii martiqaadka horboodaye waxba shuqul iskama gelin Sheekha meesha taagan
oo danihiisa ayuu iska watay.
Sheekh Sacdi markuu arkay sida
wax usocdaan, ayuu si tartiib ah isaga huleelay xafladdii. Wuxuu abbaaray
dukaan laga ijaarto dharka aroosyada. Markuu dukaankii tagey ayuu codsaday in
laga ijaaro dhar dahab ku xardhanyahay. Wuxuu kaloo dalbaday duubka madaxa lagu
xidho oo aad iyo aad u qurux badnaa. Wuxuu haddana ku labistay sheey dhexda
lagu xidho oo sida suunka oo kale. Markuu dharkii isku hubsaday, ayuu muraayad
isku eegay. Wax kastoo uu xidhnaa ayaa cajabiyay. Intuu lacagtii ijaarka iska
baxshey ayuu halkii kasoo dhaqaajiyay oo soo abbaaray goobtii xafladda.
Markuu hoolkii xafladda soo galay
ayaa loo soo dhoweeyay si ka daran sidii dadkii hore ee taajiriinta ahaa.
Mashxarad iyo sacab ayaa hoolkii qabsaday. Odeygii gabadha dhalay ayaa Sacdi
shafka shafka usaaray oo dhabanada ka dhunkaday una riyaaqay Sacdi dharkii uu
xidhnaa. Kadib, martisoorihii oo cod dheer ku hadlaya, ayaa ogeysiiyay
dadweynihii in qofka hortaagan yahay, gabyaagii
caanka ahaa ee Sheekh Sacdi. Markaasaa hal mar lawada istaagay oo loo
mashxaradeeyay loona sacabeeyay sidii boqor oo kale. “Saaxiib, maxaa kugu
dhacay oo aad sidaa ugu soo habsaantey”?, ayaa la weydiiyay Sheekh Sacdi.
Sheekhu shib buu iska yidhi oo waxba ma uusan odhan. Waxaa Sheekha loo sheegay
in uusan waxbo hagaageen la’aantiisa habeenkaasi.
Sheekhu oo aan weli hadlin ayaa
gacanta laqabtay oo la geeyay halkii uu habeenkaasi fadhiisan lahaa. Meel aan
buuq iyo tafash lahayn oo loogu talogalay raggii ugu caansanaa magaalada
Shiraas ayaa lagu hubsaday. Wax yar kadib waxaa la keenya cunto nooc walba leh
cuntadaaso la taxay roogag qurux badan oo lagu dangiigsado. Waxaa jiqilada
Sheekha loo dhigay firshaan iyo barkimooyin aad u raaxo badan. Martisoorihii
ayaa unoqday sheekha adeege. Sheekha waxaa lasoo hordhigay faroxal, bariis
udgoon badan, maraq, qudaar, hilib, iyo ceesh si fiican loosoo dubey.
Intaasi kadib, ayaa waxaa dhacday
arrin yar oo sheekha qabsatay. Qamiiskii qaaliga ahaa ee sheekha xidhnaa ayaa
ku daatay xoogaa baraq ama suugo. Qeyb idil oo qamiiskii sheekha ayaa noqday
dheecaan maliiqan. Intuu xoogaa bariis ah gacanta ku qaatay ayuu Sheekh Sacdi
ku kor firdhiyey halkii suugada kaga daatay asagoo qamiiskii ku odhanaya, “hoo,
kani waa muraad adiga laguugu talogalaye ee ku raaxeyso”.
Martiidii oo dhammi ayaa hal mar
dhankii Sheekhi soo wada eegay ayagoo la yaaban hadalka sheekha kasoo yeeray.
Martisoorihii oo careysan ayaa ku buuqay sheekha wuxuuna ku yidhi, “maxaa
dhacay oo ma waalantahay ee sidee ayuu qamiisku ku cuni karaa cunto”? Wuxuu
dabadhigay su’aasha ah, “Sababta aad qamiiska u cunsiineyso cuntada maxay
tahay”? Sheekhi ayaa si deganaansho ay ku dheehantay ugu jawaabay, “waxaan la
yaabanahay su’aalahan aad iweydiineyso”.
Sheekh Sacdi ayaa martisoorihii
ku yidhi, “sowma ahid kii i inkiray markaan dharka caadiga xidhnaa”? Waxaan
arkaa in aadan wax dan ah ka lahayn dadnimadeyda ee aad daneyneyso keliya
dharka ama labiska aan xidhnahay. Waxaan hadda daremayaa ixtiraam gooniya
maadaama aan dhar qurxoon soo xidhay. Sheekhi ayaa wuxuu hadalkiisa kusoo
gebogebeeyay, “Xafladdan aniga layguma talogelin ee waxaa loogu talogalay
dharkeyga”.
Farsamoyaqaankii Naftiisa Khayaanay
Nin farsamayaqaan ah oo taqasus
dheer ulahaa faryaamada iyo dhismaha guryaha ayaa wuxuu gaadhay xilligii uu
geli lahaa hawlgabnimo da’ lasoo deristay awgeed. Qoladii uu ushaqeynaayey ayuu
ku wargeliyey in uu shaqada ka fadhiisanayo maadaamo uu cagacageynaayo da’ aad
u weyn isla markaana uu doonaayo in inta ka hadhay cimrigiisa uu ku noolaado
deganaansho iyo raaxo aan rabash lahayn. Waxa keliya ee uu tebi goortuu shaqada
ka fadhiisto ayaa waxay ahayd lacagta mushaharada ee uu qaadan jiray si aan
kalago’ lahayn.
Qoladii uu ushaqeynaayey ayaa
waxey ka codsatay, kana dalbatay in mar keliya uu guri u dhiso intaa uusan
shaqada ka fadhiisan. Farsamayaqaankii wuu ka aqbalay codisgoodii inkastoo uu
ku wargeliyay in shaqadaasi ay noqon doonto shaqada ugu dambeysa ee uu faraha
la gelaya kadibna uu shaqada ka ruqseysan doono ayadoo soo laabasho dambe aysan
jiri doonin.
Maadaama uu niyadda ku hayey aayatiin wacan iyo nolol
barwaaqo leh oo dambe, farsamayaqaankii ma uusan siin wax tixgelin ah shaqadii
la faray. Wuxuu noqday qof maankiisa maqanyahay oon wax kala ogeyn. Wuu
gaabiyay oo xirfaddii lagu yaqiin ayuu sahwiyay. Si qalqaloocan ayuu hawshan
dambe ufarsameeyay. Micnaha wax dareen ah ama jaceyl uma uusan hayn. Mar un
iska dhammeystir oo dedeji ayuu islahaa. Qalabka uu wax ku dhisayey ayaa wuxuu
ahaa mid tayo xun. Waa nasiib darro in gebagebadii shaqada uu si xun uqabtay
asagoo fiiro gaar ah siin oo aan ka baarandegin wuxuu falayey.
Hawlihii guri dhiska markuu
bogay, ayuu wacay qoladii si uu guriga isaga wareejiyo. Qolooyiinki markey
yimaadeen, ayey ku wareejiyeen waraaqo muujinaya in asaga milkile ka yahay
guriga. Waxaa loo siiyay abaalmarin ahaan maadaama uu shaqo wanaagsan soo
qabtay intuu qolyahaasi uu shaqeynayey. Waxaana lagu yidhi goortii waraaqaha
lagu wareejinayey, “kan waa gurigaaga, waana haddiyad.”
Farsamayaqaankii wuu naxay
wuxuuna isu arkay inuu fadeexoobay. Keliya hadduu ogaan lahaa guriga uu
dhisayey in uu yahay gurigiisa, wuxuu sammeyn lahaa dadaal dheeri ah oo wuxuu taagi
lahaa guri aan dunidan lagu arag ama abidkiis uusan dhisin.
Hawlaheenna adduun waxaa lagu
matali karaa shaqada farsama yaqaankan oo kale. Allaah wuxuu dunidani noo
keenay in aan caabudno sifa guryo aan dhaxalno uu jannada nooga sameeyo.
Haddaba, waa inaan udiyaargarownaa sidaan ku hantiyi lahayn jannooyiin iyo
guryo kuyaal meel aan lahayn geeri iyo rafaad dambe.
Sunday, August 18, 2013
Farta Lee Iigu Fiiq Aan Soo Jabsade
Waagii hore xafladaha wey iska yaraayeen oo meelaha dhallinta ay ka qaraaban jireen waxaa kamid ahaa meelaha lagu sheego muraad ama sabb sida aroosyada, nebi ammaanka, wanqalka, Qur'aan akhriska, iyo ducooyinka guud ee la duceysto ee loo dhigo qof bukaan ah ama mid faataxada loo maraayo sifa uu hadafkiisa ugaaro ama cudur muddo lala tacaalayey uga biskoodo.
Dhallinta aan camalka lahayn weyba usii diyaar garoobi jireen inta aanan la gudo gelin xafladda maalmo kahor. Hadduu aroos yahay dharka iyo barafuunka, kabaha, feseleetiga, dhowr xabbo oo sigaar ah iyo kuustoo tubaaka ah oo ay ku daaqsimaan inta xafladda damaashaadkeeda lagu gudo jiro, ayey sii diyaarsan jireen ama amaah ku heli jireen.
Burburkii dawladdii dhexe kadib, waxaabad mooddaa in is bedel dhacay maadaama dhaqamo kale lala qabsaday. Waxaa kamid ah damaashaadka heesaha oo ay fanaaniin faraha looga gubtay tumaan Soomaali ama ajaanib midkey doonaanba ha noqdaane. Is dhexgalka gabdhaha iyo wiilasha, ragga iyo dumarka ayaa wuxuu noqday wax caadi ah oo aanan marnaba laga gabban. Ayadoo diinta ay dhinac ka fideyso ayaa haddana balo aan hore loo aqoon dhinac kale ka shidantahay.
Kala qeybsanaanta ummadda waxay horseedday in qabiil waliba dhinac ubaxo oo uu lasoo baxo wacdaro ugaar ah. Haddii nin madax ah kusoo fool leeyahay magaalo qabiilkiisa ku badanyahay, waa loo sii gurmadaa oo waxaa loo sii diyaariyaa xaflad heer sare ah ayadoo xafladaasi lagu martiqaadayo dad kala nooc ah oo ay ku jiraan majaajilisteyaal, fannaaniin, gabyaa, mutacallimiin, odey dhaqameedyo, nabad-doonno, mashaa'ikh akhriya ducooyiin iyo faataadhugleyaal tiro badan, kaboleefyaal, quraafaadtiriyeyaal, iyo kuwo xambaarsan duluc aan la garaneyn.
Halkii awal hore laysugu immaan jiray keliya cunto cunid iyo faataxayn, hadda waxay isku bedeshay niikoniikeyn iyo naagonaageysi. Dabcan dad baa waxaas oo kale u arkaa ilbaxnimo iyo horumar la gaadhay. Dhaqaale badan ayaa lagu baxshaa is dhexgalka noocan oo kale. Ogoow, kuwa ka faa'idaya cuntada iyo sharaabka habeenka damaashaadka ma aha masaakiin ee waa dad dheregsan. Dhaqamadan foosha xun hala ogaado in ay saameynayaan carruur badano hadda fayoow ka muuqdo.
Qoysaska qaarkood waxayba usoo ijaaraan koox muusikada tunta shaqsi debedda ka immaanayo oo la martigelinaya. Waxaa dhici kartaa in habeen idil loo soo jeedo oo la wada niikiyo. Shaqsi debedda ka immaanayo oo berritona dhibsan doono darxumada dadka deegaanka, isku dhexyaacsanaanta magaalada, iyo kala durugsanaanta dabciga guud ayaa lagu luminayaa hanti faro badan.
Haddii uu qof madax ah magaalo soo gelaya, waxaa habboon in la sammeysto borotokool lagu dhaqmi karo kaaso ah in wixii uu dadka usheegi lahaa laga siidaayo telefishenada, raadiyaha, iyo jaraa'idyada. Haddii sidaasi la yeelo, wixii war ah wuu gaadhaya cid walba. Haddii aan sidaasi la yeelinna, warku wuxuu ku ekaanaya koox tiro yar. Shaqsiga debedda ka immaanaya waxaa wanaagsan in lacagta uu ku fataalayo lagu hirgeliyo wax muuqda oo ummadda anfacaya.
Maanta, xafladaha waxay isku rogeen "farta lee iigu fiiq aan soo jabsadee". Kuwa kasoo qeybgelaya waxay ubadanyihiin dad doonaya in xilligaasi un ay naftooda u raaxeeyaan. Mowqifkii laga lahaa muraadkaasi waxaa dhici kartaa in uusan hirgelin illeyn inta daneyneysa muraadka laga leeyahay ayaaba iska yaree.
Dhallinta aan camalka lahayn weyba usii diyaar garoobi jireen inta aanan la gudo gelin xafladda maalmo kahor. Hadduu aroos yahay dharka iyo barafuunka, kabaha, feseleetiga, dhowr xabbo oo sigaar ah iyo kuustoo tubaaka ah oo ay ku daaqsimaan inta xafladda damaashaadkeeda lagu gudo jiro, ayey sii diyaarsan jireen ama amaah ku heli jireen.
Burburkii dawladdii dhexe kadib, waxaabad mooddaa in is bedel dhacay maadaama dhaqamo kale lala qabsaday. Waxaa kamid ah damaashaadka heesaha oo ay fanaaniin faraha looga gubtay tumaan Soomaali ama ajaanib midkey doonaanba ha noqdaane. Is dhexgalka gabdhaha iyo wiilasha, ragga iyo dumarka ayaa wuxuu noqday wax caadi ah oo aanan marnaba laga gabban. Ayadoo diinta ay dhinac ka fideyso ayaa haddana balo aan hore loo aqoon dhinac kale ka shidantahay.
Kala qeybsanaanta ummadda waxay horseedday in qabiil waliba dhinac ubaxo oo uu lasoo baxo wacdaro ugaar ah. Haddii nin madax ah kusoo fool leeyahay magaalo qabiilkiisa ku badanyahay, waa loo sii gurmadaa oo waxaa loo sii diyaariyaa xaflad heer sare ah ayadoo xafladaasi lagu martiqaadayo dad kala nooc ah oo ay ku jiraan majaajilisteyaal, fannaaniin, gabyaa, mutacallimiin, odey dhaqameedyo, nabad-doonno, mashaa'ikh akhriya ducooyiin iyo faataadhugleyaal tiro badan, kaboleefyaal, quraafaadtiriyeyaal, iyo kuwo xambaarsan duluc aan la garaneyn.
Halkii awal hore laysugu immaan jiray keliya cunto cunid iyo faataxayn, hadda waxay isku bedeshay niikoniikeyn iyo naagonaageysi. Dabcan dad baa waxaas oo kale u arkaa ilbaxnimo iyo horumar la gaadhay. Dhaqaale badan ayaa lagu baxshaa is dhexgalka noocan oo kale. Ogoow, kuwa ka faa'idaya cuntada iyo sharaabka habeenka damaashaadka ma aha masaakiin ee waa dad dheregsan. Dhaqamadan foosha xun hala ogaado in ay saameynayaan carruur badano hadda fayoow ka muuqdo.
Qoysaska qaarkood waxayba usoo ijaaraan koox muusikada tunta shaqsi debedda ka immaanayo oo la martigelinaya. Waxaa dhici kartaa in habeen idil loo soo jeedo oo la wada niikiyo. Shaqsi debedda ka immaanayo oo berritona dhibsan doono darxumada dadka deegaanka, isku dhexyaacsanaanta magaalada, iyo kala durugsanaanta dabciga guud ayaa lagu luminayaa hanti faro badan.
Haddii uu qof madax ah magaalo soo gelaya, waxaa habboon in la sammeysto borotokool lagu dhaqmi karo kaaso ah in wixii uu dadka usheegi lahaa laga siidaayo telefishenada, raadiyaha, iyo jaraa'idyada. Haddii sidaasi la yeelo, wixii war ah wuu gaadhaya cid walba. Haddii aan sidaasi la yeelinna, warku wuxuu ku ekaanaya koox tiro yar. Shaqsiga debedda ka immaanaya waxaa wanaagsan in lacagta uu ku fataalayo lagu hirgeliyo wax muuqda oo ummadda anfacaya.
Maanta, xafladaha waxay isku rogeen "farta lee iigu fiiq aan soo jabsadee". Kuwa kasoo qeybgelaya waxay ubadanyihiin dad doonaya in xilligaasi un ay naftooda u raaxeeyaan. Mowqifkii laga lahaa muraadkaasi waxaa dhici kartaa in uusan hirgelin illeyn inta daneyneysa muraadka laga leeyahay ayaaba iska yaree.
Friday, August 16, 2013
Labadan Mid Dooro
Labo will oo la kala yiraahdo Caydaruus iyo Cawil ayaa saaxiibo ku ahaa Afrika. Yaraantoodina weyba isla soo koreen. Dabcan isku reer bey ahaayeen. Dabayaaqadii 90kii ayuu Cawil helay boos kaasoo uu kusoo aaday waddan waddamada reer Galbeedka ka mid ah. Wuu guursaday oo degey. Wuxuu noqday wadaad oo haddana wuxuu ku darsaday waxbarasho ilaa uu ka gaaray heer jaammacadeed. Wuxuu ahaa qof Muslin ah oo aad iyo aad isaga ilaalin jiray xaaraanta. Dhammaan hay'adihii uu usoo shaqeeyay waxay guddonsiiyeen shahaadooyiin iyo billad sharaf.
Saaxiibkiis Caydaruus wuxuu shaqo ka helay dawlad Afrikaan ah oo uu markaasi saldhigtay qaxii kadib. Waddanka waxaa ka jiray musuqmaasuq aad u baahsan. Laaluush iyo wax is dabamarsiin ayuu dhaqan ka dhigtay Caydaruus. Muddo yar kadib wuu guursaday oo xaaskiina carruur badan ayey udhashay. Wuxuu qabtay lacag xad dhaaf ah. Wuxuu dhistay guryo; wuxuu gatay baabuurro iyo beero waaweyn, iyo weliba wuxuu furtay dukaamo. Dhowr sannadood kadib, Caydaruus wuxuu noqday maalqabeen laga danbeeyo.
Mar ay kasoo wareegtay 10 sannadood, ayuu cawil kutegey boqasho gaaban waddankii uu hore uga soo haajiray ee uu saaxiibkiis Caydaruus kaga soo tegey. Labadii saaxiib ayaa kulmay oo weliba Caydaruus ayaa martiqaadka fidiyey maadaama saaxiibkiis waddanka muddo ka maqnaa. Meel maqaaxi ah ayey wada fadhiisteen sifa ay sheekadu isugu baxdo. Ismarxabeyn iyo isdhunkasho kadib, waxaa la guda galay in laga sheekeeysto nolosha guud.
Caydaruus wuxuu ku faaney in uu hanti badan qabtay hantidaasoo ubadnaa hantida maguuraanka ah. Wuxuu usheegay saaxibkiis in uusan wax welwel ah ka qabin nolosha adduunka maadaama uu gaadhay isku filaansho. Markuu uwarramay saaxiibkiis, ayuu weydiiyay bal in uu asagana usheego wuxuu qabtay sannadihii uu maqnaa.
Cawil wuxuu ka warramay sida ay u adagtahay nolosha waddammada galbeedka ha yeeshe keliya uu ku dadaalay siduu nafsadiisa utoosin lahaa oo uu Rabbigiisa uga cabsan lahaa. Wuxuu u faahfaahiyay siduu ugu diyaargaroobay nolosha danbe. Cawil markuu sheekadiisa dhammeystay ayuu saaxiibkiis Caydaruus weydiiyay, "walaalow sidee baad uga dabbaalan doontaa maalinta qiyaame xoolahan aad soo dhacday"?
Wuxuu dabadhigay su'alo badan oo ay kamid ahaayeen: Miyaadan ogeyn in xoolahan aad boobeyso ay xaaraan yihiin oo laguugula xisaabtami doono maalinta qiyaame? Sowma ogid nolosha addunyada in ay tahay cayaar iyo madadaalo? Qur'aanka micnihiisa ma raacatid miya? Sidee baad usiin kartaa ilmahaaga ceesh xaaraan an?
Caydaruus caro ayuu biq la yidhi illeyn ma uusan filaneyn su'aalaha noocaaso oo kale. Asagoo caaytamaya ayuu Caydaruus halkii isaga huleelay dibna uma uusan raadin saaxiibkiis Cawil. Cawil wuxuu ku shukriyay Allihii ka badbaadiyay ibtilada haysata Caydaruus oo kale. Asagoo u duceynaya saaxiibkiis Caydaruus ayuu Cawil goor danbe isaga dhaqaaqay maqaaxiddii. Intuu dhexda kusii jiray ayuu soo xasuustay cidhibtii ay ku danbeeyeen qowmihii hore sida Samuud, Eykat, Tubbac, Ra'si, iyo weliba Fircoon iyo kalkaaliyaashiisi Qaaruun iyo Haammaan.
Saaxiibkiis Caydaruus wuxuu shaqo ka helay dawlad Afrikaan ah oo uu markaasi saldhigtay qaxii kadib. Waddanka waxaa ka jiray musuqmaasuq aad u baahsan. Laaluush iyo wax is dabamarsiin ayuu dhaqan ka dhigtay Caydaruus. Muddo yar kadib wuu guursaday oo xaaskiina carruur badan ayey udhashay. Wuxuu qabtay lacag xad dhaaf ah. Wuxuu dhistay guryo; wuxuu gatay baabuurro iyo beero waaweyn, iyo weliba wuxuu furtay dukaamo. Dhowr sannadood kadib, Caydaruus wuxuu noqday maalqabeen laga danbeeyo.
Mar ay kasoo wareegtay 10 sannadood, ayuu cawil kutegey boqasho gaaban waddankii uu hore uga soo haajiray ee uu saaxiibkiis Caydaruus kaga soo tegey. Labadii saaxiib ayaa kulmay oo weliba Caydaruus ayaa martiqaadka fidiyey maadaama saaxiibkiis waddanka muddo ka maqnaa. Meel maqaaxi ah ayey wada fadhiisteen sifa ay sheekadu isugu baxdo. Ismarxabeyn iyo isdhunkasho kadib, waxaa la guda galay in laga sheekeeysto nolosha guud.
Caydaruus wuxuu ku faaney in uu hanti badan qabtay hantidaasoo ubadnaa hantida maguuraanka ah. Wuxuu usheegay saaxibkiis in uusan wax welwel ah ka qabin nolosha adduunka maadaama uu gaadhay isku filaansho. Markuu uwarramay saaxiibkiis, ayuu weydiiyay bal in uu asagana usheego wuxuu qabtay sannadihii uu maqnaa.
Cawil wuxuu ka warramay sida ay u adagtahay nolosha waddammada galbeedka ha yeeshe keliya uu ku dadaalay siduu nafsadiisa utoosin lahaa oo uu Rabbigiisa uga cabsan lahaa. Wuxuu u faahfaahiyay siduu ugu diyaargaroobay nolosha danbe. Cawil markuu sheekadiisa dhammeystay ayuu saaxiibkiis Caydaruus weydiiyay, "walaalow sidee baad uga dabbaalan doontaa maalinta qiyaame xoolahan aad soo dhacday"?
Wuxuu dabadhigay su'alo badan oo ay kamid ahaayeen: Miyaadan ogeyn in xoolahan aad boobeyso ay xaaraan yihiin oo laguugula xisaabtami doono maalinta qiyaame? Sowma ogid nolosha addunyada in ay tahay cayaar iyo madadaalo? Qur'aanka micnihiisa ma raacatid miya? Sidee baad usiin kartaa ilmahaaga ceesh xaaraan an?
Caydaruus caro ayuu biq la yidhi illeyn ma uusan filaneyn su'aalaha noocaaso oo kale. Asagoo caaytamaya ayuu Caydaruus halkii isaga huleelay dibna uma uusan raadin saaxiibkiis Cawil. Cawil wuxuu ku shukriyay Allihii ka badbaadiyay ibtilada haysata Caydaruus oo kale. Asagoo u duceynaya saaxiibkiis Caydaruus ayuu Cawil goor danbe isaga dhaqaaqay maqaaxiddii. Intuu dhexda kusii jiray ayuu soo xasuustay cidhibtii ay ku danbeeyeen qowmihii hore sida Samuud, Eykat, Tubbac, Ra'si, iyo weliba Fircoon iyo kalkaaliyaashiisi Qaaruun iyo Haammaan.
Sunday, August 11, 2013
Udugii la Xaday
Waxay ahayd xilli qorraxda sii galbaneyso ama sii dhaceyso. Garas Qoox wuxuu ahaa nin miskiin ah oo aan waxba haysan ama jeebadahiisa madhanyihiin. Maalinkaasi oo dhammi wuxuu ku howlanaa tuugsi iyo baadhitaanka qashin qubka sifa uu uga helo wax uu quuto. Nasiib darro waxba uma hagaagin. Garas Qoox wey la noqonweyday in uu habeenkaasi gaajo ku seexdo.
Galab carrawgii ayuu is yidhi bal maad sii indho-indheysid maqaaxiddii uu lahaa maalqabeen Teneg bin Barmiil. Wuu kusoo laabtay oo abbaaray tenegii qashinka lagu uruurin jiray. Cabbaar ayuu ku dhexjiray oo qashinkii rogrogay. Mise wuxuu ka helay gabal roodhi ah oo ingegan. Wuu la fadhiistay sifa uu u cuno. Waa ay u dhadhami weyday. Wuu fekeray siduu suugo ama fuud uu ku cuno ku heli lahaa. Maqaaxidda maba geli karo oo waaba la cayrsanayaa oo Teneg bin Barmiil ayaaba diyaar u ah oo dilaya cid kastoo kusoo xadgudubta hantidiisa.
Qaddar markuu ruugay roodhigii, ayuu goostay inuu ka faa'ideysto uduga raashinka ee sankiisa kusoo dhacaya. Wuxuu maskaxdiisa iyo qalbigiisaba ka dhaadhiciyay in roodhiga uu ku cuni karo udgoonka cuntada ee ay dabeysha uga soo gudbineyso jikada maqaaxidda.
Halkii uu taagnaa ayuu isaga huleelay maadaama uduga ahaa wax u dhadhamaya sida cajiinka canjeerada. Dariishad kale ayuu ag istaagay wuxuuna ka dareemay dhadhan cambuulo. Madaxa intuu gilgilay ayuu ka dhaqaajiyay. Dariishad kale ayuu isku gaddaamay waxaana usoo dhadhamay wax sida calooleeyda ah. Dariishaddii u dambeysay ayuu isku aadiyay mise waaba hilibka loo yaqaan aroosto oo lagu shiilaya basal iyo wixii qudaar ahaa.
Halkii ayuu raamsi ka bilaabay. Wuu la qabsaday oo cuntadii ayaa ubaxday. Mar uu kalabar marayo oo uuba dhereg udhowyahay, un buu hal mar ka war helay qof dul taagan oo ku qaayliyaya oo leh, "tuug, tuug dhale udgoonka cuntadeyda ayaad ku raaxeysaneysaa miya"? Isla markiiba kulleetiga shaarka ayaa lagu dhegay Garas Qoox waxaana lagu xidhay qol maqaaxidda kamid ah.
Qaddar yar kadib, Teneg bin Barmiil ayaa wuxuu wacay booliska oo si deg deg ah ku soo gaadhay goobtii. Teneg bin Barmiil dacwaddii ayuu ugudbiyay booliska taasoo ahayd in Garas Qoox sanka ku dhuuqay wixii udgoon ahaa ee maqaaxidda jikada kasoo burqanayey. Eedeeysane Garas Qoox waxaa loo dhaadhiciyay saldhiga booliska halkaasoo kiiskiisa lagu qoray buugga dhacdooyiinka ee loo yaqaan Occurrence Book ama OB.
Tobankii aroornimo maalinkii dambe ayaa Garas Qoox oo dhafoorrada ay isku dumeen, dhuxulo naareedna daacaya gaajo iyo masaariif la'aan awgeed la horkeenay xakiim Cantara Baqash. Dacwaddii ayaa loo akhriyay Garas Qoox wuxuuna maxkammadda horteeda ka qeexay in uu falay dembiga lagu soo oogay. Xakiimkii ayaa ujeestay dhankii Teneg bin Barmiil, wuxuuna ku yidhi, "Teneg bin Barmiiloow isoo eeg oo ha udeymo la'aan falka aan fali doono". Teneg bin Barmiil waxaa la faray in uu dhegaha iyo indhahaba kala furo.
Xakiimkii ayaa wuxuu jeebka kala soo baxay shilin markaasuu weeydiiyay Teneg bin Barmiil in uu ujeedo iyo in kale. Teneg bin Barmiil wuxuu sheegay inuu ujeedo shilinka. Xakiimkii intu gacantiisa kor ubaaciyay ayuu shilinkii kor utuuray. Dhammaan waxaa lawada maqlay dhawaaqa shilinka oo ahaa, dhalalalalalalalalalalay...
Xakiimkii ayaa wuxuu weydiiyay Teneg bin Barmiil bal inuu maqlay dhawaaqa shilinka. Markuu qirtay inuu maqlay dhawaaqa shilinka, ayaa xakiimkii wuxuu ka codsaday Teneg bin Barmiil inuu bixiyo qiimaha dhawaaqa shilinka maadaama asagaba uu dalbaday in ninka maskiinka ah uu bixiyo udeygii uu ka dhuuqay maqaaxidiisa. Maxkammaddii waa lagu kala tegey Garas Qodaxna sidaas ayuu xurriyaddiisa ku helay.
Galab carrawgii ayuu is yidhi bal maad sii indho-indheysid maqaaxiddii uu lahaa maalqabeen Teneg bin Barmiil. Wuu kusoo laabtay oo abbaaray tenegii qashinka lagu uruurin jiray. Cabbaar ayuu ku dhexjiray oo qashinkii rogrogay. Mise wuxuu ka helay gabal roodhi ah oo ingegan. Wuu la fadhiistay sifa uu u cuno. Waa ay u dhadhami weyday. Wuu fekeray siduu suugo ama fuud uu ku cuno ku heli lahaa. Maqaaxidda maba geli karo oo waaba la cayrsanayaa oo Teneg bin Barmiil ayaaba diyaar u ah oo dilaya cid kastoo kusoo xadgudubta hantidiisa.
Qaddar markuu ruugay roodhigii, ayuu goostay inuu ka faa'ideysto uduga raashinka ee sankiisa kusoo dhacaya. Wuxuu maskaxdiisa iyo qalbigiisaba ka dhaadhiciyay in roodhiga uu ku cuni karo udgoonka cuntada ee ay dabeysha uga soo gudbineyso jikada maqaaxidda.
Halkii uu taagnaa ayuu isaga huleelay maadaama uduga ahaa wax u dhadhamaya sida cajiinka canjeerada. Dariishad kale ayuu ag istaagay wuxuuna ka dareemay dhadhan cambuulo. Madaxa intuu gilgilay ayuu ka dhaqaajiyay. Dariishad kale ayuu isku gaddaamay waxaana usoo dhadhamay wax sida calooleeyda ah. Dariishaddii u dambeysay ayuu isku aadiyay mise waaba hilibka loo yaqaan aroosto oo lagu shiilaya basal iyo wixii qudaar ahaa.
Halkii ayuu raamsi ka bilaabay. Wuu la qabsaday oo cuntadii ayaa ubaxday. Mar uu kalabar marayo oo uuba dhereg udhowyahay, un buu hal mar ka war helay qof dul taagan oo ku qaayliyaya oo leh, "tuug, tuug dhale udgoonka cuntadeyda ayaad ku raaxeysaneysaa miya"? Isla markiiba kulleetiga shaarka ayaa lagu dhegay Garas Qoox waxaana lagu xidhay qol maqaaxidda kamid ah.
Qaddar yar kadib, Teneg bin Barmiil ayaa wuxuu wacay booliska oo si deg deg ah ku soo gaadhay goobtii. Teneg bin Barmiil dacwaddii ayuu ugudbiyay booliska taasoo ahayd in Garas Qoox sanka ku dhuuqay wixii udgoon ahaa ee maqaaxidda jikada kasoo burqanayey. Eedeeysane Garas Qoox waxaa loo dhaadhiciyay saldhiga booliska halkaasoo kiiskiisa lagu qoray buugga dhacdooyiinka ee loo yaqaan Occurrence Book ama OB.
Tobankii aroornimo maalinkii dambe ayaa Garas Qoox oo dhafoorrada ay isku dumeen, dhuxulo naareedna daacaya gaajo iyo masaariif la'aan awgeed la horkeenay xakiim Cantara Baqash. Dacwaddii ayaa loo akhriyay Garas Qoox wuxuuna maxkammadda horteeda ka qeexay in uu falay dembiga lagu soo oogay. Xakiimkii ayaa ujeestay dhankii Teneg bin Barmiil, wuxuuna ku yidhi, "Teneg bin Barmiiloow isoo eeg oo ha udeymo la'aan falka aan fali doono". Teneg bin Barmiil waxaa la faray in uu dhegaha iyo indhahaba kala furo.
Xakiimkii ayaa wuxuu jeebka kala soo baxay shilin markaasuu weeydiiyay Teneg bin Barmiil in uu ujeedo iyo in kale. Teneg bin Barmiil wuxuu sheegay inuu ujeedo shilinka. Xakiimkii intu gacantiisa kor ubaaciyay ayuu shilinkii kor utuuray. Dhammaan waxaa lawada maqlay dhawaaqa shilinka oo ahaa, dhalalalalalalalalalalay...
Xakiimkii ayaa wuxuu weydiiyay Teneg bin Barmiil bal inuu maqlay dhawaaqa shilinka. Markuu qirtay inuu maqlay dhawaaqa shilinka, ayaa xakiimkii wuxuu ka codsaday Teneg bin Barmiil inuu bixiyo qiimaha dhawaaqa shilinka maadaama asagaba uu dalbaday in ninka maskiinka ah uu bixiyo udeygii uu ka dhuuqay maqaaxidiisa. Maxkammaddii waa lagu kala tegey Garas Qodaxna sidaas ayuu xurriyaddiisa ku helay.
Friday, July 26, 2013
Maandeeq Meysan Dhimman
Dhurwaaga ama waraabaha waa bahal xeelad badan. Inkastoo inta badan uu ku
noolyahay waxa xayawaanaadka kale ay dilaan sida libaaxa, haramcadka, iyo
shabeelka, dhurwaaga, sidiisaba waa bakhti-quute. Ayadoo ay sidaas tahay, ayuu
haddana ku xeeldheeryahay weerarka iyo khayaanada ee uu kula kaco xayawaanka kale
ee aan is difaaci karin sida geela, lo’da, iyo adhiga intaba.
Hadda kahor ayaa dhurwaa weerar ba’an ku qaaday hal iyo nirig meel iska
daaqaya oo war moog ahaa. Intuu argagixiyay labadii is dhalay, ayuu midba dhinac u eryay.
Nirigtii ayuu bishimaha ka goostay; hashiina candhada ayuu qardam ka siistay
markaasuu intuu madax madax isku tuuray oo qosol la dhacay, yidhi: “maxay ka
nuugtaa, maxayse ku nuugtaa”, oo ula jeedadiisu ahayd, haddiiba nirigtu
bishimihii go’anyihiin, maxay haaysa oo ay ku nuugtaa naasaha hooyadeed. Teeda
kale, maxay ka nuugi hooyadeed haddiiba hooyadu candho ku oolin oo ay
go’anyihiin.
Anigoo tusaale usoo qaadanaya dhacdadaasi dhurwaaga, ayaa waxaan jeclaan
lahaa inaan arrimaha Soomaaliya wax ka furdaamiyo. Haddii aynu bidhaansano sida
wax uga socdaan Soomaaliya, waxaan odhan karraa hasha waa dalka, nirigtuna waa
dadka, candhadana waa Xamar, dhurwaagana waa kuwa xumaanta u horseedaya dalka
iyo dadkaba.
Hashii Maandeeq ahayd, oo dalka Soomaaliya ah, naasaha ama candhada ayaa
go’an. Xanuun aysan u adkeysan karin ayaa hayaa wax dawo ahna looma hayo.
Dawada waa xeeladihii, tabihii, ama maareyntii lagu daweyn lahaa dalkani
masiibada aafeysay. Waddankii Maandeeq ahaa wuu is dhex daadsanyahay oo maamul
iyo maareyn ayaa ka maqan. Gees kasta waxaa asiibay fowdo iyo farosaar. Waxaa
hashii Maandeeq ahayd had iyo jeer lala dhacayaa qoryo fudufudud iyo kuwo celys
badan. Nidamkii oo maqan awgeed, Maandeeq waxba isma tari karto. Waa dhaawac;
waa naf-laf-caari; wey sumeysantahay; waxay u dhowdahay geeri.
Kuwii maareyn lahaa oo ah dadweynaha, waxay matalayaan nirigtii sida
ba’aneyd loo dhaawacay ee bishimihii ay wax ku nuugi lahayd laga goostay. Waxay garan la’yiin sidii ay wax u hagaajin lahaayeen.
Iskuma kalsoona oo waxaa ayagana dhib ku haya kala daadsanaan, garasho iyo
garaad yari, tuugonimo, musuqmaasuq, wax-is-dabamarsi, hunguri, iyo aargoosi
aan dhammaad lahayn.
Dadkii ama ummaddii Soomaaliyeed bishimaha ayaa go’an oo jeermi halis ah
ayaa ka quudanaya afkii lagu doodi lahaa illeyn jeermiga ishu ma qabatee.
Xanuunka nirigta haya waa tan dadka iyo adduunweynuhuba wax ka qaban la’yihiin.
Waa xanuun aan dawo lahayn xilligan aynu joogno. Qaxootinimada, dilalka
qorsheysan, isqarxinta, dagaalka lagu riiqmo had iyo jeer, umulo dooxa,
kufsiga, barakaca, gaajada iyo harraadka, is-dex-yaaca falsafadeed, iyo
dhibaatooyinka faraha badan waa tan ay la xuunsanyaan dadkii oo ah nirigtii
bishimaha go’neyd.
Candhada waa caasimaddii muqdisho aheyd. Candhadii ay nigrigta nuugi lahayd
(haba iska liidatee) wey buktaa oo dhiigeysaa. Qanjidhadii, seedihii iyo
xididadii ayaa wada dhiigayaa ama dheecamayaa-dheecaankaasina ma aha caano ee
waa dareere wasakheysan oo aan la quudan karin. Ilmihii (waa dadkii ee) ayaa
qatan oo gaajo udhimanaya. Xitaa haddii la daweyn lahaa, farsamadii lama hayo, lamana yaqaan falkeeda.
Dhurwaaga ama waraabaha waa kuwa madaxda ah ah ee dhibkan guud u geystay
Maandeeq iyo nirigteedi. Qaswadeyaashan qaar waa Soomaali, kuwana waa
deriskeena, qaarna waa dad ajaanib ah oo dawlado shisheeye matalaya. Wax dan
ahoo wanaagsan oo ay waddanka ka leeyihiin ma muuqdaan. Waxay daneynayaan
keliya danahooda iyo danaha waddamada ay metelayaan.
Sida keliya ee lagu daweyn karo waa ayadoo lagu sameeyo waxa afka walaad
loo yaqaan Plastic Surgery.
Qalliinkana wuxuu suurtoobaya marka la helo dawlad loo dhanyahay oo ku dhisan
caddalad iyo sinnaan. Markaa kadib ayun baa lala tacaali karaa sidii loo daweyn lahaa candhada Maandeeq iyo faruurta nirigta.
Monday, July 8, 2013
Eedeysanow waa Lagu Ogyahay, waa Lagu Abaal Marin
Laga soo billaabo markuu dhacay xukunkii militeri 1991, addunka door weyn ayuu ka qaatay in la heshiisiiyo madaxda Soomaalida. Magaalooyiinka Islaamka ee barakeysan ayaa qaar la geeyay sifa loo heshiisiiyo. Qaar waxaa la geeyay magaalooyin qadiimi ah qaarna magaalooyin qurux badan. Si fiican ayaa loo martiqaadi jiray oo waxaa usii dheeraa cunto dheef iyo dheecaan leh oo macaan badan. Waxaa intaasi usii dheera haddiyado qaali ah iyo gogol hurdo macaan oo ay maalin iyo habeen ku seexan jireen. Lacagna sacabada ayaa loo buuxin jiray. Waxaaso dhammi waxay ka doorteen qori caaraddii, borobagaandha, isla weyni, san taagid, kibir, iyo dhaqamo lid ku ah diinta Islaamka.
Sideedaba aadanaha markuu dulanka badiyo, wuxuu gaadhaa heer uu xoolaha ka liito. Garashadii baa yaraan; ma taxadarayo; ma fekerayo; tallaabada ayuu dedejin; wuu is ciil badi; dad aan waxba galabsan ayuu eedi; mana dhergaayo si kastoo uu wax u boobo. Waddanka Soomaaliya dhaqaale badan baa addunka ku baxshey maantana waxba lagama hayo. Waxay anfacday keliya tiro yaroo iimmaan la'. I sweydiin malaha in malaayiin doolar oo la xaday ku aasantahay dhulka hoostiisa waayo tuugga wuxuu ka baqaa in lagu ogaado wuxuu bangiyada dhigtay. Wuxuu dhinac marayaa la xisaabtanka-xisaabtan la'aana waxba ma hagaago. Lacagta tuuga aastay lalama wadaagayo qabiilka uu difaacayo ee uu ka dhashay. Waxaa raamsanayaa asaga iyo kuwo ay ehel wadaagaan oo tuugo ah. Haddaba waxaan leeyahay, "eedeysanoow, eedeysanoow, waa lagu ogyahay, waa lagu abaalmarin".
Saturday, July 6, 2013
Killer Whales
Killer whales
By Luqman Adan Makina
July 6, 2013
Have you ever wondered about Killer whales? I’m here to tell you about
Killer whales. Killer whales are worldwide animals. Killer whales are great
animals. Killer whales eat anything except their own kind. Killer whales are
common animals.
Killer whale pods are transient
and resident pods. Different pods eat different things. Transient pods eat
larger prey. While resident pods eat mostly fish, different pods go different
ways. Some pods go far distances while others don’t go far. Killer whales have
different pods.
Killer whales can choose which
way to go. Killer whales mostly live in the Arctic .
Killer whales live in bays, seas, and oceans. Killer whales pods can be
related. Killer whale transient pods are small and in size from 5 to 7.
Resident pods range in size from 15 to 25. Killer whales pods have their own
set of calls that only their pod knows of. Killer whales go which way they
usually do.
Killer whales communicate in different ways. Killer whales use a type
called echolocation. Killer whales send clicks to their melon on top of their
heads. The clicks travel through the water until they hit an object. The clicks
come back and tell the killer whale the objects weight, size, and direction.
Killer whales hunt in different
ways. Killer whales mostly hunt in groups. But Killer whales can hunt alone.
Killer whales pods sometimes combine so that they can hunt and play together.
Killer whale pods are social animals and not harmful. Killer whales like to
hunt in different ways.
Killer
whales aren’t harmful animals. Killer whales aren’t endangered but could be if
we harm them. Killer whales are interesting animals. Killer whales are very
social animals and cause no harm. Killer
whales are intelligent animals. Killer whales live in the same place for all
their life with their pod members. Now you know killer whales are amazing
animals.
Luqman Adan Makina is the son of blogger Adan Makina and he is fond of animal sciences. He just graduated from Clardy Elementary School and is planning to start Grade 6 at Antioch Middle School. He is about to turn 11-years old.
Subscribe to:
Posts (Atom)
Battles of the Past
Introduction First and foremost, I would like to inform our ardent reader that I started writing this book on the 23rd of August, 2024. The...
-
Image via Wikipedia Somalia is a Horn of Africa nation bordering Ethiopia, Djibouti, Kenya and the Red Sea and the Indian Ocean and endowed ...
-
They were amalgamation of men of all shapes and sizes; there were the slim, short, fat and even obese, tall and gigantic figures; some we...
-
Qaad or Chat (pronounced cot), scientifically known as catha Edulis, is an evergreen perennial plant popular in East Africa and some parts...


